భారతదేశంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు మరియు విద్యా సంస్థల్లో ప్రవేశాల కోసం అమలు చేసే రిజర్వేషన్ల విధానాన్ని సుప్రీం కోర్టు తీర్పుల ప్రకారం (ముఖ్యంగా 'ఇందిరా సాహ్ని' కేసు) ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా విభజించారు. అవి: వెర్టికల్ రిజర్వేషన్లు (Vertical Reservations) మరియు హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు (Horizontal Reservations). వీటి గురించి పూర్తి వివరాలు మరియు అవి అమలు అయ్యే విధానం క్రింద సరళమైన భాషలో ఇవ్వబడింది.
1. వెర్టికల్ రిజర్వేషన్లు (Vertical Reservations) - సామాజిక రిజర్వేషన్లు
సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం కల్పించడానికి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 16(4) ప్రకారం కల్పించే రిజర్వేషన్లను 'వెర్టికల్ రిజర్వేషన్లు' అంటారు.
- ఎవరికి వర్తిస్తుంది: ఎస్సీ (SC), ఎస్టీ (ST), బీసీ (OBC), మరియు ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలు (EWS).
- ముఖ్య నియమం: సుప్రీం కోర్టు నిబంధనల ప్రకారం, ఈ వెర్టికల్ రిజర్వేషన్ల మొత్తం శాతం 50% మించకూడదు (ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో మినహాయింపులు మినహా).
- మెరిట్ రూల్: ఒకవేళ ఎస్సీ, ఎస్టీ లేదా బీసీ అభ్యర్థి జనరల్ కేటగిరీ (ఓపెన్ మెరిట్) కటాఫ్ మార్కుల కంటే ఎక్కువ మార్కులు సాధిస్తే, వారిని ఓపెన్ కేటగిరీ కిందనే పరిగణిస్తారు. వారి స్వంత కేటగిరీ రిజర్వేషన్ కోటా సీటు అలాగే ఉంటుంది. దీనివల్ల ఆ కేటగిరీలోని మరొకరికి అవకాశం దక్కుతుంది.
2. హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు (Horizontal Reservations) - ప్రత్యేక రిజర్వేషన్లు
ఒక నిర్దిష్ట సామాజిక వర్గంతో సంబంధం లేకుండా, ప్రత్యేక పరిస్థితుల వల్ల వెనుకబడిన ఇతర వర్గాలకు ఆర్టికల్ 15(3) లేదా 16(1) ప్రకారం కల్పించే అంతర్గత రిజర్వేషన్లను 'హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు' అంటారు.
- ఎవరికి వర్తిస్తుంది: మహిళలు, వికలాంగులు (Divyangjan), మాజీ సైనికోద్యోగులు (Ex-servicemen), మరియు స్పోర్ట్స్ కోటా అభ్యర్థులు.
- అమలు విధానం: ఇవి స్వతంత్రంగా ఉండవు. వెర్టికల్ రిజర్వేషన్లలో (OC, SC, ST, BC, EWS) ఇవి అంతర్భాగంగా (అడ్డంగా) కట్ చేస్తూ సాగుతాయి. అంటే, ప్రతి వెర్టికల్ కేటగిరీలోనూ ఈ హారిజాంటల్ కోటాను భర్తీ చేయాల్సి ఉంటుంది.
- ఉదాహరణకు: మహిళలకు 33% హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ ఉందనుకుంటే, ఓపెన్ కేటగిరీలోని సీట్లలో 33% మహిళలు ఉండాలి, అలాగే SC కేటగిరీ సీట్లలో 33% మహిళలు ఉండాలి, ST మరియు BC కేటగిరీలలోనూ ఇదే విధంగా ఉండాలి.
వెర్టికల్ Vs హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ల మధ్య ప్రధాన తేడాలు
| ఫీచర్ | వెర్టికల్ రిజర్వేషన్లు (Vertical) | హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు (Horizontal) |
|---|---|---|
| ఆధారం | సామాజిక, విద్యాపరమైన వెనుకబాటుతనం (కులాల ఆధారంగా). | ప్రత్యేక పరిస్థితులు లేదా శారీరక/లింగ స్థితి (మహిళలు, వికలాంగులు మొదలైనవి). |
| కేటగిరీలు | SC, ST, OBC, EWS | మహిళలు, వికలాంగులు, ఎక్స్-సర్వీస్మెన్ |
| స్వభావం | ఇవి ప్రత్యేకమైన కంపార్ట్మెంట్లు (Water-tight compartments). ఒకదానికొకటి సంబంధం ఉండదు. | ఇవి వెర్టికల్ కేటగిరీల లోపల అంతర్గతంగా అమలు అవుతాయి. |
| మెరిట్ ప్రభావం | రిజర్వ్డ్ అభ్యర్థి ఎక్కువ మార్కులు సాధిస్తే ఓపెన్ (OC) సీటు సాధించవచ్చు. | హారిజాంటల్ కోటా కింద వచ్చే అభ్యర్థి ఓపెన్ మెరిట్ సాధిస్తే, ఆ అభ్యర్థిని సంబంధిత కేటగిరీ హారిజాంటల్ కోటాలోనే లెక్కించాలి (సౌరవ్ యాదవ్ కేసు తీర్పు ప్రకారం). |
హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ల అమలు విధానం (Implementation Process)
హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ల అమలును సుప్రీం కోర్టు "ఇంటర్లాకింగ్ రిజర్వేషన్లు" (Interlocking Reservations) అని పేర్కొంది. ఉద్యోగ నియామకాల్లో లేదా సీట్ల కేటాయింపుల్లో అధికారులు దీనిని క్రింది విధంగా దశల వారీగా లెక్కిస్తారు:
ముందుగా మొత్తం పోస్టులను వెర్టికల్ రిజర్వేషన్ల ప్రకారం (OC, BC, SC, ST, EWS) విభజించి, ప్రతి కేటగిరీలో అభ్యర్థులు సాధించిన మార్కుల ఆధారంగా తాత్కాలిక మెరిట్ జాబితాను సిద్ధం చేస్తారు.
ఇప్పుడు ప్రతి వెర్టికల్ కేటగిరీలోనూ నిర్దేశిత హారిజాంటల్ కోటా (ఉదాహరణకు: 33% మహిళలు లేదా 4% వికలాంగులు) సహజంగానే భర్తీ అయ్యారా లేదా అని తనిఖీ చేస్తారు. మెరిట్ ఆధారంగానే అంతమంది మహిళలు లేదా వికలాంగులు ఆ జాబితాలో ఉంటే, ఇక అదనంగా చేయాల్సింది ఏమీ ఉండదు.
ఒకవేళ మెరిట్ జాబితాలో నిర్ణీత శాతం మహిళలు లేదా వికలాంగులు ఎంపిక కాకపోతే (కొరత ఉంటే), ఆ కొరతను భర్తీ చేయడానికి ఆయా కేటగిరీల్లో చివరన ఉన్న పురుషుల (లేదా జనరల్) అభ్యర్థులను తొలగించి, వారి స్థానంలో అదే కేటగిరీకి చెందిన మహిళలను/వికలాంగులను పైకి తీసుకువస్తారు (Compartmentalized Adjustment).
ఒక ప్రాక్టికల్ ఉదాహరణ
మొత్తం 100 పోస్టులు ఉన్నాయి అనుకుందాం. అందులో మహిళలకు 30% హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ ఉందనుకుందాం.
- SC కేటగిరీ కోటా: 15 సీట్లు (వెర్టికల్ రిజర్వేషన్).
- SC మహిళల కోటా: 15 సీట్లలో 30% అంటే 5 సీట్లు మహిళలకు దక్కాలి (హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్).
పరిస్థితి ఎ: మెరిట్ ఆధారంగా SC జాబితాలో మొదటి 15 మందిలో 6 గురు మహిళలు సెలెక్ట్ అయ్యారు. ఇక్కడ కోటా 5 సీట్లే కానీ 6 గురు వచ్చారు కాబట్టి ఎలాంటి మార్పూ చేయరు. ఆ ఆరుగురూ ఎంపికవుతారు.
పరిస్థితి బి: మెరిట్ ఆధారంగా SC జాబితాలో మొదటి 15 మందిలో కేవలం 2 గురు మహిళలు మాత్రమే సెలెక్ట్ అయ్యారు. అంటే ఇంకా 3 సీట్ల కొరత ఉంది. ఇప్పుడు ఆ 15 మంది జాబితాలో చివరగా ఉన్న ముగ్గురు పురుషులను తీసేసి, వారి స్థానంలో SC మహిళల మెరిట్ లిస్ట్లో తదుపరి స్థానాల్లో ఉన్న ముగ్గురు మహిళలను ఎంపిక చేస్తారు.
అత్యంత కీలకమైన నియమాలు (సుప్రీం కోర్టు స్పష్టత)
2020లో సౌరవ్ యాదవ్ వర్సెస్ ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రం కేసు తీర్పు తర్వాత సుప్రీం కోర్టు రెండు ముఖ్యమైన రూల్స్ పెట్టింది:
- ఓపెన్ కేటగిరీ (OC) అందరికీ వర్తిస్తుంది: ఓపెన్ కేటగిరీ అనేది కేవలం "అగ్రవర్ణాల" కోటా కాదు. అది పూర్తి మెరిట్ కోటా. OCలో ఉన్న మహిళా హారిజాంటల్ కోటా సీట్లను భర్తీ చేసేటప్పుడు.. మెరిట్ జాబితాలో టాప్లో ఉన్న మహిళలు ఏ సామాజిక వర్గానికి (BC, SC, ST) చెందినవారైనా సరే, వారిని OC మహిళా కోటా కిందనే ఎంపిక చేయాలి.
- అదనపు పోస్టులు సృష్టించబడవు: హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ అనేది వెర్టికల్ కోటా లోపలే జరుగుతుంది కాబట్టి, దీనివల్ల నోటిఫికేషన్లో పేర్కొన్న మొత్తం పోస్టుల సంఖ్య మారదు. ఇది కేవలం ఉన్న పోస్టులలో అంతర్గత సర్దుబాటు మాత్రమే.
సుప్రీంకోర్టు కీలక తీర్పు సారాంశం: ఓపెన్ కేటగిరీ (OC) అనేది కేవలం ముక్కుమొహం లేని మెరిట్ కోటా మాత్రమే. ఒక ఓబీసీ లేదా ఎస్సీ మహిళ.. జనరల్ కేటగిరీ (OC) మహిళల కటాఫ్ కంటే ఎక్కువ మార్కులు సాధిస్తే, ఆమెను ఓపెన్ కేటగిరీ 'మహిళా కోటా' కిందనే ఎంపిక చేయాలి. ఆమెను ఓబీసీ లేదా ఎస్సీ కోటా కిందికి నెట్టేయకూడదు. మెరిట్ ఉన్న అభ్యర్థులకు ఏ కేటగిరీ అయినా సరే ఓపెన్ కోటాలో సీటు పొందే హక్కు ఉంటుంది.
సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే: వెర్టికల్ అనేది "సామాజిక వర్గాల వారీగా" ఇచ్చే పెద్ద కోటా అయితే, హారిజాంటల్ అనేది ఆయా వర్గాల లోపల "మహిళలు, వికలాంగులు వంటి ప్రత్యేక వర్గాలకు" కేటాయించే అంతర్గత వాటా.
